तेजस्विनावधीतमस्तु

 कृष्णविवरे (Black Holes) च्या प्रतिमा मिळवण्यात शास्त्रज्ञांना जे यश मिळाले आहे, ही गोष्ट खगोलशास्त्राच्या दृष्टीने अत्यंत महत्वाची आहे. हे यश सेलेब्रेट व्हायला हवं खरतर. या कृष्णविवरांचे वस्तुमान (मास) सुर्यापेक्षा चार दशलक्षाहून अधिक आहे. तीन वर्षापूर्वी कृष्णविवरांच्या मिळालेल्या प्रतिमांपेक्षा गुरूवारी(१२/मे/२०२२) रोजी मिळालेल्या प्रतिमा ह्या अधिक सुस्पष्ट आहे. गुरूवारी मिळालेल्या प्रतिमा ज्या कृष्णविवराच्या आहेत त्याचे नाव Sagittarius A* असे आहे. हे 'मिल्की वे' या आकाशगंगेतील कृष्णविवर आहे. मिल्की वे म्हणजे आपण ज्या आकाशगंगेत राहतो ती. हे कृष्णविवर मिल्की वे च्या एकदम मधोमध आहे, ज्याचे पृथ्वीपासूनचे अंतर हे जवळजवळ २७,००० प्रकाशवर्ष इतके दूर आहे. प्रकाशवर्ष हे अंतर मोजण्याचे एक एकक आहे. म्हणजे प्रकाश एका वर्षात किती अंतर कापतो ते अंतर म्हणजे प्रकाशवर्षे. प्रकाशाचा वेग आहे तीन लाख कि.मी. एका सेकंदाला. यावरून हे कृष्णविवर आपल्यापासून किती दूर आहे याचा थोडासा अंदाज येईल.         मुळात कृष्णविवरांना इतके महत्व देण्याची गरज काय?  याचे सगळ्यात महत्वाचे ...

 प्रिय वीणाताई,  सर्वप्रथम वाढदिवसाच्या अनेक अनेक शुभेच्छा आणि नमस्कार. गेल्या दशकभरातली माझी सगळ्यात मोठी कमाई जर काही असेल तर ती म्हणजे तुमचा मला मिळालेला स्नेह. फार थोडे लेखक मी असे पाहिले आहेत जे मला जसे त्यांच्या पुस्तकात, व्यासपीठावर पहायला मिळाले अगदी तसेच ते त्यांच्या वैयक्तिक जीवनातही आहेत त्यात तुमचा क्रमांक वरचा. हा कमालीचा प्रामाणिकपणा मला तुमच्यात दिसतो. आज तुम्ही वयाच्या ऐंशीव्या वर्षात पदार्पण करत आहात. अशा वेळी तुमच्यातल्या गुणांविषयी चार शब्द लिहून तुमची कृतज्ञता व्यक्त करावीशी वाटते. मराठी साहित्य विश्वात नावापुढे 'कार' लागणाऱ्या बहुतेक तुम्ही एकमेव लेखिका असाव्यात. 'एक होता कार्व्हर' लिहिल्यामुळे तुम्ही 'कार्व्हरकार' झालात. वाचकांचं इतकं प्रेम तुम्ही कामावलेलं आहे. मराठी वाचकांना अनोळखी असणारे जवळजवळ डझनभर चरित्रे तुम्ही लिहिली आहेत. गेल्या चाळीस वर्षात कार्व्हरने हजारो - लाखो लोकांना जगण्याची प्रेरणा, उमेद दिली आहे. लीझ माइटनर, रोझलिंड फ्रँकलीन, सारखी स्री संशोधकांची चरित्र वाचून कित्येक तरूण मुलींना उमेदवारीच्या काळात प्रेरणा मिळाली. त्याचं...

फिलिस गार्डनर:- "तुला माहीत नसेल तर सांगते. वर्षानुवर्षे संघर्ष करत, रक्त आटवलं तेव्हा कुठे आज मुलींना, स्रियांना शिक्षणाचे दरवाजे उघडले आहेत. आर्थिक स्वातंत्र्य मिळालं आहे. तू चुकीच्या मार्गाने जात आहेस. आणि तुझ्या ह्या चुकीची किंमत कॅलिफोर्नियातील हजारो मुलींना भविष्यात चुकती करावी लागेल. फार संघर्ष केल्यानंतर हे दिवस आलेत, नास करु नकोस त्याचा." एलिझाबेथ :- "स्टीव्ह जाॅब्ज, बील गेट्स हे याच स्टॅनफोर्ड विद्यापीठाचे Dropout विद्यार्थी होते. मला माझ्या जवळच्या लोकांनी सांगितलं आहे की मी अशीच ब्रिलिअंट आहे."  फिलिस गार्डनर:- "ब्रिलिअंट? तुला माहीत नाहीये का, माझ्या अवतीभोवती नोबेल लाॅरेट्स आहेत ते!"  अशा कठोरपणे नीतिमूल्ये जोपासणाऱ्या या प्रा. गार्डनर बाईंनी समजावून सांगितलं तरी त्या सोळा सतरा वर्षाच्या मुलीच्या डोक्यात काही केल्या प्रकाश पडेना. कारण तिला एका वेडाने झपाटलेलं होतं. जगातील सर्वात कमी वयात अब्जाधीश होणं हे तिचं वेड. स्टॅनफोर्ड विद्यापीठात बायोटेक्नॉलॉजीच्या दुसऱ्या वर्षात शिकणाऱ्या या मुलीला या वेडाने इतकं झपाटून टाकलं की तिला अब्जाधीश होण्य...

एकदा का चैत्र महिना सुरु झाला की गावागावात प्रत्येकाला चाहूल लागते ती आपल्या गावातील ग्रामदेवतांच्या यात्रेची. चैत्रात झाडांना जशी नवी पालवी फुटते तसेच मरगळलेल्या मनाला उत्साहाची पालवी फुटते ती या यात्रा उत्सवांमधून. दिवसेंदिवस काबाडकष्ट करून जेरीस आलेल्या शरीराला थोडा विसावा आणि कंटाळलेल्या मनानेही पुन्हा उत्साहाची भरारी घ्यावी हाच तर मूळ उद्देश असतो आपल्या सण उत्सवाच्या मागे. त्याला थोडे धार्मिक अधिष्ठान दिले जाते/गेले आहे इतकचं. पण या गावोगावच्या यात्रा, वेगवेगळे उत्सव हे चैत्र महिन्यानंतरच का येत असावे बरं ? या प्रश्नाचे उत्तर आपल्या कृषि संस्कृतीशी संबंधित आहे. चैत्रापर्यंत रब्बीचे पिकं काढून झालेले असतात. शेतकऱ्यांच्या गाठीशी थोडासा पैसाही आलेला असतो. उन्हाळा सुरु झाल्यामुळे शेतीची कामेही थोडी मंदावलेली असतात. आजकाल या काळात मुलांच्या परीक्षा देखील जवळजवळ संपलेल्या असतात. पण हे परीक्षांचे कारण झालं आजचं. या रिकाम्यावेळेत करायचे काय ? खाली मन शैतानका घर होता है असं जे म्हटलं जातं ते आपलं मन तसं सैतानी होऊ नये त्यासाठी त्या मनाला कुठेतरी चांगल्या कामात गुंतवावे लागेल. आता ते मन गु...

  साठ-सत्तरच्या दशकानंतर जगाच्या विचाराचा लंबक हा अति उपयुक्ततावाद तसेच भोगवादाकडे झुकलेला दिसतो आहे. गेल्या दोन-तीन दशकात झालेल्या आर्थिक उदारीकरणाने, माहिती तंत्रज्ञानाच्या क्रांतीमुळे, साधनांच्या सहज उपलब्धतेमुळे मानवाकडून सातत्याने पृथ्वीला ओरबाडणे सुरूच आहे. पृथ्वी या शब्दाचा 'धैर्यशील' असाही एक अर्थ आहे. पण मानवाच्या औद्योगिक, व्यापार, दळणवळणामुळे प्रदूषण (जल, वायू, ध्वनी)कमालीच्या गतीने वाढत आहे. दुर्दैवाची गोष्ट म्हणजे या जीवघेण्या प्रदूषणाबद्दल राजकीय नेत्यांची समज अतिशय तोकडी आहे. सर्वसामान्य नागरिकांना या समस्येचे गांभीर्य त्यांना सहज समजेल अशा सोप्या शब्दात कोणी सांगत नाही. या कारणांमुळे प्रदूषणाबद्दल ज्या गांभीर्याने जनचळवळ जगभर उभी राहायला हवी आहे तिला मर्यादा येत आहेत. पर्यावरणाच्या या धोक्याच्या घंटेचा हा घंटानाद मराठी भाषिकांना समजावण्याचा प्रयत्न गेल्या तीन दशकांपासून अतुल देऊळगावकर करत आहेत. हवामान बदल, पर्यावरण, निसर्ग, जैवविविधता या विषयावर सातत्यपूर्ण व अभ्यासू लिखाण ते करत आहेत आलेले आहेत. त्यांचं ताजं पुस्तक म्हणजे 'पृथ्वीचे आख्यान' हे राजहंस प्र...

   वेळ होती १९७१ च्या ख्रिसमसच्या आदल्या दिवशीची. त्यावेळी युलियाना कपके (Juliane Koepeke) ही सतरा वर्षाची एक तरुण मुलगी होती. आपल्या आईसोबत तिने पेरूची राजधानी लिमा इथून पुकाल्यासाठी फ्लाईट पकडली होती. त्यांचं शेवटचं गंतव्यस्थान होतं पेंगुआना. पेंगुआनाचं स्थान हे ॲमेझॉन च्या घनदाट जंगलाच्या पोटात आहे. जिथे एक जैविक संशोधन केंद्र देखील आहे. युलियानाची आई ही त्या केंद्रात गेल्या तीन वर्षापासून काम करत होती. युलियानाची आई मारिया आणि तिचे वडील हॅन्स विल्यम कपके हे दोघेही प्राणी शास्त्रज्ञ. लहानपणापासूनच युलियानावर आईवडिलांमुळे प्राणीशास्त्राचे चांगले संस्कार झालेले होते. जणू प्राणीशास्त्र हे त्यांच्या रक्तातच होतं. युलियानाला कधी स्वप्नातही वाटलं नसेल की आपलं हेच प्राणिशास्त्रातलं ज्ञान पुढे आपला जीव वाचवण्यास कामी येणार आहे ते! युलियाना आणि तिची आई मारिया या दोघी विमानात बसल्या आणि काही वेळाने लाॅकहीड -L- 188A या विमानाने हवेत झेप घेतली. उड्डाण होऊन अवघे पंचवीस मिनिटंही झाली नसतील, जेव्हा विमान पेंगुआनामधील ॲमेझाॅनच्या घनदाट जंगलावरून उडत असताना अचानकपणे उठलेल्या एका चक्रीवादळाच...

 ज्यूंचा खातमा करण्याच्या मोहिमेत जवळजवळ साठ लाख लोक प्राणाला मुकले. त्यातल्या पन्नास लाख ज्यू एकट्या अॅडाॅल्फ आइकमन (चित्रपटात उच्चार आहे 'आइशमान') याने मारले होते. हिटलरनेच आइकमनला गेस्टोपोंच्या ज्यू विभागाचा प्रमुख केलं होतं. जर्मनी, झेकोस्लोव्हाकिया, नेदरलँड, हंगेरी, ग्रीस, फ्रान्स, प.रशिया या ठिकठिकाणाहून ज्यूंना पकड्यात आले होते. आॅस्ट्रीयाच्या आॅश्वित्समध्ये स्थापन करण्यात आलेल्या एका छावणीत विषारी वायूने एका वेळी पंधरा हजार लोक मारले जात असे. पुढे दोस्त राष्ट्रांचा विजय झाला. इस्रायली गुप्तहेर संघटना 'मोसाद' चा प्रमुख इसर हॅरल यांना  आइकमनचा सुगावा लागला. हॅरल ने खात्री करुन घेतली की तो आइकमनच आहे का म्हणून. हॅरल यांनी ही माहिती इस्रायलचे पंतप्रधान डेव्हिड बेन गुरियाॅन यांना कळवली. गुरियाॅन यांनी आइकमनला पकडायला सांगितले. आइकमन पकडला गेला खरा पण ते अर्जेटिना मध्ये. आइकमनला अर्जेटिना मधून गुपचूप इस्रायल मध्ये आणलं गेलं आणि त्याच्यावर जेरुसलेम मध्ये खटला भरला गेला. या खटल्याच्या कामाचा अभ्यास करण्यासाठी 'द न्यू याॅर्कर' या अमेरिकन वृत्तपत्रातर्फे एक जर्मन ...

  पिक्सार ही एक प्रचंड क्रियेटिव्ह लोकांनी भरलेली एक कंपनी (ॲक्चुली स्टुडिओ) आहे. ज्यांनी पिक्सारचे सिनेमे पाहिलेले नसतील तर त्यांनी समजून घ्यावं कि आपण आयुष्यातला कितीतरी मोठा आनंद गमावला आहे. टाॅय स्टोरी, कोको, कार्स १,२,३, इनसाइड आऊट, अप, फाईडींग निमो, ब्रेव्ह, फाईडींग डोरी, सौल, रॅटोटाईल, वाॅल ई अजून कित्ती कित्ती नावे घ्यायची? पिक्सारची मुहूर्तमेढ रोवली ती तितक्याच क्रियेटिव्ह असणाऱ्या स्टिव्ह जाॅब्जने. टू डी अॅनिमेशनचा थ्री डी अॅनिमेशन मध्ये होणारा बदल जाॅब्जने हेरला आणि त्याचं त्याने सोनं केलं. पिक्सार स्टुडिओ बद्दल डिस्ने हाॅटस्टार वर मी नुकतीच एक सिरीज पाहिली 'इनसाईड पिक्सार' नावाची. दहा दहा मिनिटांचे वीस भाग फक्त. आपण काहीतरी क्रियेटिव्ह पाहतोय असं एक वेगळंच फिलिंग ही सिरिज पाहताना आपल्याला येतं. एक तास चाळीस मिनिटात सिनेमा आपण पडद्यावर पाहून लगेच संपवतो. पण तेव्हढ्या लांबीचा ॲनिमेटेड सिनेमा तयार करायला या स्टुडिओला कमीतकमी अडीच ते तीन वर्ष लागतात. मला आठवतयं 'लव्हींग व्हिन्सेंट'(हा पिक्सारचा सिनेमा नाहीये) हा सिनेमा तयार व्हायला तब्बल पाच वर्ष लागली होती.   ...

 एखाद्या भूप्रदेशावर निसर्गाने फक्त मुक्तहस्ते उधळण नाही तर निसर्गाने तिथे दौलतजादा केलेली असते. असाच निसर्गसंपन्न प्रदेश म्हणजेच स्काॅटलंड! स्काॅटलंड म्हटलं की आपल्या डोळ्यासमोर सर्वप्रथम कोणती गोष्ट येते ? हो हो... बरोब्बर... तीच 'ती'. स्काॅटलंडने जगाला दिलेली ती जगप्रसिद्ध भेट म्हणजे स्काॅटलंड व्हिस्की अर्थात स्काॅच! पण मग स्काॅटलंड हा फक्त स्काॅच साठीच ओळखला जातो का? राॅबर्ट बर्न, सर वाॅल्टर स्काॅट यांच्या साहित्यापासून ते अत्ता आत्ताच्या डग्लस स्टुअर्ट लेखकांच्या साहित्याने समृद्ध आहे स्काॅटलंड. जगभरातील साहित्य प्रेमींना आजही ज्या एका काल्पनिक पात्राने खिळवून ठेवले आहे तो राॅबीन हूड हाही स्काॅटीशच.       नमनाला एव्हढं घडाभर तेल वहायचे कारण मी नुकतीच कुणाल कपूरचं निवेदन असलेली डिस्ने हाॅटस्टारवरील 'स्पिरीट आॅफ स्काॅटलंड' ही ट्रॅव्हल सिरिज पाहीली. यू ट्यूब वरही ती उपलब्ध आहे. स्काॅटलंडमध्ये स्काॅच व्यतिरिक्त इतरही अनेक गोष्टी ज्यासाठीही स्काॅटलंड ओळखला जातो. एडिंबरो या राजधानीच्या शहराने तर कित्येक साहित्यांना खाद्य पुरवलं आहे. शेक्सपिअरच्या नाटकांसाठी एडिंब...

हर्मन हेस हा एक जगप्रसिद्ध जर्मन लेखक. कवी, कादंबरीकार म्हणून त्याची जगबर ख्याती पसरली होती. हेसला जगभर ही ख्याती त्याच्या ज्या कादंबरीने मिळवून दिली ती कादंबरी म्हणजे 'सिद्धार्थ' ही होय. चालू वर्ष (२०२२) हे या कादंबरीचे शतक मोहोत्सवी वर्ष. हेसला १९४६ सालचं नोबेल पारितोषिक मिळालं होतं. या कादंबरीचे नाव जरी सिद्धार्थ असले तरी ही कादंबरी गौतम बुद्धा बद्दल नाही. कादंबरीचा काळ हा मात्र बुद्धाच्या समकालीन आहे. या कादंबरीचा नायक सिद्धार्थ याच्या जीवनात बौद्ध धर्म आणि हिंदु धर्म यांच्या विचारसरणीचा मिलाफ झालेला दिसतो. भारतीय तत्वज्ञान हे पूर्णपणे निवृत्ती प्रधान व पूर्णपणे प्रवृत्ती प्रधानही नाही तर या दोघांचा मानवी जीवनात समन्वय असायला हवा या विचारांवर ते जोर देतं. ज्याला मानवी जीवनाचा अर्थ कळाला तो सिद्धार्थ असा सिद्धार्थ या शब्दाचा अर्थ आहे. तो जे शोधत होता ते त्याला सापडलं आहे. सिद्धार्थ या नावातच हेस आपल्याला खूप काही सांगून जातो.   सिद्धार्थच्या या अध्यात्मिक प्रवासात त्याला वेगवेगळे अनुभव येतात. वेगवेगळ्या गोष्टी तो शकतो. अंतिम सत्याचा शोधार्थ निघालेल्या सिद्धार्थचा प्रवास मान...

  इंग्रजीत एक म्हण आहे ‘मॅन इज नोन बाय द कंपनी ही किप्स’. या म्हणीत ‘मॅन’ हा केवळ पुरुषवाचक शब्द नाहीये, त्यात स्त्रियाही येतात. मुळात येथे ‘मॅन’ हा शब्द समस्त मानवजातीला उद्देशून आलेला आहे. माणसाची संगत ही वरील उक्तीप्रमाणे त्याची ओळख बनत जात असते. त्याच्या संगतीवरून त्याला ‘जज्‌’ केले जात असते. पण मग ही संगत काय फक्त शरीररूपाने लाभली पाहिजे असं आहे का काही? संगत ही अशरीरीसुद्धा असू शकते. बहुतेक वेळा असतेच. तर संगत ही उत्तम साहित्याची, संगीताची, चित्रपटांची, कलाकृतींचीही असू शकते. या संगतीमुळेच आपण जगण्यातील एकेक इयत्ता पुढे सरकत जात असतो. जगण्याच्या या इयत्तेला आता अजून एक आयाम द्यावाच लागणार आहे. त्या आयामाला डावलून आता आपल्याला पुढे जाता येणार नाही. तो आयाम म्हणजे ‘पर्यावरण’ हा होय. पर्यावरण अभ्यासक अतुल देऊळगावकर यांनी वर उल्लेख केलेल्या विविध क्षेत्रांत आपला अमीट ठसा उमटवलेल्या विविध मान्यवरांशी वेगवेगळ्या काळांत केलेली बातचीत, घेतलेल्या मुलाखतींचे संकलन हे आता पुस्तकरूपाने वाचकांसाठी उपलब्ध आहे. हे पुस्तक म्हणजे ‘विवेकीयांची संगती’ हे होय. ‘विवेकीयांची संगती’ हे पुस्तक मनोवि...

जागतिक महायुद्धांमुळे मानवी जीवन अक्षरशः पुरतं ढवळून निघालेलं आहे. महायुद्धांचा अभ्यास करत असताना तो फक्त राजकीय अंगाने करणे इतकेच पुरेसं नसते. बऱ्याचदा आपल्या समोर तो राजकीय अंगानेच मांडला जात आहे. तर मानवी जीवनावर प्रभाव पाडणाऱ्या अनेक गोष्टींच्या अनुषंगानेही या युद्धांचा अभ्यास करावा लागतो. जसे महायुद्धापूर्वी व महायुद्धानंतर विज्ञान, तंत्रज्ञान, मानसशास्त्र, माणसाची विचार करण्याची पद्धत, साहित्य, संगीत, सिनेमा असं एकही क्षेत्र नसेल ज्यावर या महायुद्धांचा परिणाम झाला नसेल. आज शंभर वर्षांनंतरही ही महायुद्धे साहित्य आणि सिनेमांना खाद्य पुरवत आहेत. त्यांचा मानवी जीवनावर काय व कसा परिणाम होतो याचे जवळजवळ तंतोतंत चित्रण करण्यात स्टीवन स्पिलबर्ग आणि टॉम हँग्स ही जोडी यशस्वी झाली आहे. या जोडीचा 'सेविंग प्रायवेट रायान' हा सिनेमा आणि 'बँड ऑफ ब्रदर्स' ही वेब सिरीज ही याची उत्तम उदाहरणं आहेत. दोन्ही महायुद्धाच्या दरम्यान समष्टीवाद आणि मनोमापन या विषयातील अभ्यासांनी शैक्षणिक मानसशास्त्र समृद्ध केलं आहे. प्रायोगिक मानसशास्त्राच्या अनेक अचूक पद्धतीही या महायुद्धांनंतरच तयार झाल्य...

 साहित्य - सिनेमा २०२१ वाचन, लिखानाच्या दृष्टिकोनातून हे सरतं वर्ष कमालीचं सुखद गेलंय. लोकसत्तामध्ये 'बुकमार्क' सदराची या वर्षाची सुरूवातच माझ्या नेटफ्लिक्स वरील पुस्तकाच्या परीक्षणाने झाली. तो आनंद अजून द्विगुणीत झाला जेव्हा हातात पेपर घेतला आणि लक्षात आलं की शेजारी नंदा खरेंचा लेख आहे म्हणून. नोव्हेंबर मध्ये अतुल देऊळगावकर सरांच्या लेखा शेजारी दाणी शापीरो च्या पुस्तकावरील माझा लेख आला होता. याचा अर्थ असा नाही की मी या दोघांशी माझी बरोबरी करत आहे. पण माझ्यासारख्या लिहिण्याच्या क्षेत्रात नवख्या असलेल्याला हे सुख खूप आहे. करोनाच्या दुसऱ्या लाटेने क्लासेस, काॅलेज पुन्हा बंद झाले आणि गेल्या वर्षाप्रमाणे हे वर्षही आर्थिक कंबरडे मोडते की काय असं वाटायला लागलं. पण जुलै नंतर परिस्थितीमध्ये खूप फरक पडला. पाऊस चांगला झाल्याने शेतीने आर्थिक बाजू चांगलीच लावून धरली. आॅगस्ट महिन्यात जेव्हा पुण्याला गेलो तेव्हा जेष्ठ लेखिका प्रतिभा रानडेंची त्यांच्याच निवासस्थानी झालेली भेट ही फार ऊर्जा देणारी ठरली. त्याच पुणे ट्रिपमध्ये शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांच्या जन्म शताब्दी निमित्ताने त्यांच्या ...